Ürgüp girişindeki Refik Başaran heykeli.




Refik BaÅŸaran 1907 yılında Ãœrgüp’e 18 kilometre uzaklıktaki TaÅŸkınpaÅŸa Köyü’nde dünyaya gelmiÅŸtir.

BaÅŸaran’ın altı yedi yaÅŸlarında müziÄŸe ilgi duymaya baÅŸladığı sanılmakladır.
Daha o yaÅŸlarda elîne aldığı aÄŸaç parçalarını göğsüne sürterek saz çalar gibi yapıp, türkü söylemeye baÅŸlamıştır. Refik BaÅŸaran köyünde 1915 yılında öğrenime açılan tek öğretmenli okulda 3 yıl okumuÅŸ ve buradan mezun olmuÅŸtur. Refik BaÅŸaran’ın torunu sanatkarın ilk baÄŸlama çalması ile ilgili olarak ÅŸunları söylemiÅŸtir:

"Refik BaÅŸaran henüz on beÅŸ yaşında iken abisi Fettah onun baÄŸlama çalmayı öğrenip, ileride iyi bir sanatkar olmasını istemiÅŸ bunu gerçekleÅŸtirmek için KırÅŸehir’e giderek bir baÄŸlama satın almıştır, daha sonra da Kayseri’nin yeÅŸil Hisara baÄŸlı Kavak Köyü’nden topal Hasan her öğreteceÄŸi Türkü için bir sarı lira almak ÅŸartı ile Refik BaÅŸaran’a baÄŸlama dersleri vermeyi kabul etmiÅŸtir."

Fettah topal Hasan’ın bu teklifini kabul edip, kardeÅŸinin ondan ders almasını saÄŸlamıştır. Fettah’ın Refik BaÅŸaran’ın ufkunu geniÅŸletmesinde etkisinin büyük olduÄŸu söylenmektedir.
Zira Fettah Sineson medresesini bitirmiş Kurtuluş savaşında ise subay olarak görev almış ileri görüşe sahip bir insanmış. Refik Başaran iki yıl boyunca tarlaya, bağa gitmediği zamanların dışında, 6 km.lik yolu yürüyerek ustasının yanına gitmiş ve ondan bağlama dersleri almıştır.

BaÅŸaran baÄŸlama tekniÄŸini ilerletebilmek maksadıyla, Damsa’daki evinden kaçarak, köyün karşısındaki yazı dağın eteÄŸindeki ine gidip, orada on iki gün boyunca katmıştır.

17 yaşına geldiÄŸinde Fatma BaÅŸaran’la evlenmiÅŸtir.
Fatma BaÅŸaran’ın kendisi gibi sanatçı bir ruha sahip olup onu desteklemesi, Refik BaÅŸaran’ın oldukça çok hoÅŸuna gitmiÅŸ ve bu yolda belki de daha büyük ilerleme saÄŸlamasına yol açmıştır.

Refik BaÅŸaran askere gidinceye deÄŸin düğünlerde baÄŸlama çalıp söylemiÅŸ ve bu yolla ünü İç Anadolu’da hızla yayılmıştır. Ãœnünün yayılmasıyla kendisine yörenin dışından da teklifler gelmeye baÅŸlamış ve bu suretle deÄŸiÅŸik illeri ve yöreleri gezme ÅŸansına sahip olmuÅŸtur. Bu gezmelerin sanatçının bilgi ve sanatçı kiÅŸiliÄŸinin geliÅŸimindeki rolü büyük olmuÅŸtur.

AskerliÄŸini önce Kütahya ardından da NiÄŸde’de yapmış ve bu ÅŸekilde askerliÄŸini sona erdirmiÅŸtir. AskerliÄŸini bitirdikten sonra Damsa’ya dönmüş ve düğünlerde baÄŸlama çalmaya devam etmiÅŸtir. Kendi yaktığı türküleri okudukça İç Anadolu’da ünü, yayılmış ve herkes tarafından sevilen bir sanatkar haline gelmiÅŸtir. Sayın Gürbüz Sapmaz’ın sanatkâra Atatürk tarafından "BaÅŸaran" soyadının verilmesiyle ilgili ÅŸu sözleri söylemiÅŸtir:

"Ankara’da Hacer BuluÅŸ, Safiye Ayla gibi dönemin sevilen sanatkarların ın katıldığı, Atatürk için verilen bir konsere Refik BaÅŸaran’da çağırılmış, konser sonunda Ulu Önder sanatkarı çok beÄŸenmiÅŸ, BaÅŸaran Soy ismini kendisine vermiÅŸtir"

Refik BaÅŸaran, 1935 ile 1947 yılları arasında 200’e yakın türkü okumuÅŸtur. Ayrıca her gittiÄŸi yerde oradaki yaÅŸadığı, gördüğü olaylarla ilgili türkü yakmıştır. Bu türkülerin çoÄŸu plaklara okunmadığından dilden dile dolaÅŸmış ve ancak bir kısmı günümüze deÄŸin ulaşılabilmiÅŸtir. Halen derlemeler devam etmektedir. Refik BaÅŸaran 1945 yılında Ankara’nın AyaÅŸ ilçesinde ölmüştür.

"Şen Olasın Ürgüp" türküsünün hikayesi

Türkü, öldürülen Cemal'e, karısı Şerife tarafından yakılmıştır. Şerife, 90 yıldan fazla yaşamış, 30 Kasım 1993 günü vefat etmiştir. 14-15 yaşlarında Cemal'le evlenmiş, mutlu geçen birkaç yılı Cemal'in öldürülmesiyle sona ermiş, bu hadiseden sonra bir oğlu ile ortada kalmıştır. Bu hadisenin oluş şekli ve ona yakılan ağıtı/türküyü bana, Şerife'nin daha sonra evlendiği Hayrullah'tan olan oğlu İsmet Aksoy göndermiştir.* Cemal'in öldürülme hadisesi ve türkünün tam metni şöyledir:

Ürgüp'ün Karlık köyünün eşrafından ve varlıklı bir ailesinden olan Cemal, kalleşlikle öldürülür. Herkesçe sevip sayılan Cemal'in ölümüne yanmayan kalmaz. Eşi Şerife acılarını yaktığı ağıtla hafifletmeye çalışır. Yetim kalan oğlu Mustafa da, birkaç yıl sonra hasat zamanı bir atın tepmesi sonucu ölmüştür.

Ağıt, Şerife'nin ikinci kocası Hayrullah'ın sonraki yıllar Refik Başaran'a "Herkese bir türkü okudun ama, bana okumadın." diye sitem etmesi üzerine Cemal türküsünü plağa okur. Cemal Hayrullah'ın aynı zamanda amcasıdır. Onun öldürülüşü Şerife kadar Hayrullah'ı da etkiler. Şerife'nin türkünün her çalınışında gözünden iplik iplik yaşlar akıtmasını, Cemal'i bir türlü unutamamasını daima anlayışla karşılamıştır.


Türkünün asıl metni şöyledir:

Şen olasın Ürgüp dumanın gitmez
Kıratın acemi konağı tutmaz
Oğlun da çok küçük yerini tumaz
Cemal'ım Cemal'ım algın Cemal'ım
Al kanlar içinde kaldın Cemal'ım

Ürgüp'ten de çıktığını görmüşlür
Kıratının sekisinden bilmişler
Seni öldürmeye karar vermişler
Cemal'ım Cemal'ım algın Cemal'ım
Al kanlar içinde kaldın Cemal'ım

Cemal'ın giydiği ketenden yilek
Al kana boyanmış don ile göynek
Sana nasip oldu ecelsiz ölmek
Cemal'ım Cemal'ım algın Cemal'ım
Al kanlar içinde kaldın Cemal'ım

Ürgüp'ten de çıktın kırat kişnedi
Üzengiler ayağını boşladı
Yağlı kurşun iliğine işledi
Cemal'ım Cemal'ım algın Cemal'ım
Al kanlar içinde kaldın Cemal'ım

Karlık ile başkadın pınar arası
Çok mu imiş Cemal'ımın yarası
Ağlayıp geliyor garip anası
Cemal'ım Cemal'ım algın Cemal'ım
Al kanlar içinde kaldın Cemal'ım

Cemal'ın giydiği kadife şalvar
Dükkânın kilidi cebinde parlar
Oğlun da çok küçük beşikte ağlar
Cemal'ım Cemal'ım algın Cemal'ım
Al kanlar içinde kaldın Cemal'ım

Kıratın üstünde bir uzun yayla
Ne desem ağlasam kaderim böyle
Gidersen Ürgüp'e sen selâm söyle
Cemal'ım Cemal'ım algın Cemal'ım
Al kanlar içinde kaldın Cemal'ım

Kıratım başımda oturmuş ağlar
Cemal'a dayanmaz şu karlı dağlar
Üzüm vermez oldu Karlık'ta bağlar
Cemal'ım Cemal'ım algın Cemal'ım
Al kanlar içinde kaldın Cemal'ım

Giden Cemal gelir mi de yerine
İçerimde yaram indi derine
Cemal düşta kahpelerin şerine
Cemal'ım Cemal'ım algın Cemal'ım
Al kanlar içinde kaldın Cemal'ım