Edebiyat ve Hayat
Sosyal hayatın temel anlaşma aracı olan dil ve onun malzemesi kelimeler, edebiyat için de hayatî bir önem taşır. Dil ve kelime, edebiyatın da hayatın da temel ifâde zemînidir. Edebiyat, hem şekil, malzeme ve hem de muhteva bakımından hayatla çok sıkı bir ilişki içindedir.



Edebiyat; kelimenin temel malzeme olarak kabul edildiği estetik bir iletişim aracı iken ve bir kültür taşıyıcısı sayılırken, onun bir kurgusal yapı içinde teşekkül ettiğini unutmamak gerekir. Bu üç özellik, gerçek hayata çok sıkı bir bağ ile bağlıdır



İnsanlar arasında anlaşmayı sağlayan dil, bir milletin kültür değerlerinden, gelenek ve göreneklerinden beslenir: ayrıca, onun gıdası, karşılaştığı diğer kültürlerdir. Edebî eserler de kelimeleri kullanarak dil yoluyla, o ülkenin insanlarını, gerek kendilerine gerekse bütün bir insanlığa anlatır. Bu yönüyle dil, kültür değerlerinden bir şûbedir ve edebiyatla hayâtın en mühim müşterekliğini temsil eder.



Kültür kelimesinin, bir milletin maddî ve mânevî değerler bütünü olduğu düşünülürse bu değerlerin kelimeler ile yeni nesillere edebiyat ortamında aktarılması, üzerinde tekrar tekrar durulacak bir husustur.



Kültür; milleti bir arada tutan dil, din, sanat, edebiyat, gelenek, görenek, an’ane gibi mânevî; han, hamam, câmi, kervansaray, giyim kuÅŸam, eÅŸya gibi maddî deÄŸerler bütünüdür. Dil; bir topluma âit bu deÄŸerlerin saklanacağı, yeni kuÅŸaklara aktarılacağı; ilim ve teknolojinin imkânları ile insanların geliÅŸeceÄŸi, baÅŸka kültürler ile münâsebet kuracağı çok önemli bir araçtır.



Kelimelerin anlamları, mecazlar dünyası, her kelimenin tek tek ve bir arada oluşturdukları çağrışım katmanları, o toplumun kültürü ve estetikteki derecesi hakkında bir fikir verir. Kelimelerin açık ve gizli anlamları, anlam ayrıntıları, târihten süzülerek gelen anlam değişiklikleri, yalnız ve yalnız edebî eserlerde bütün açıklığıyla görülebilir.



Dil, kültürün bir parçasıdır; insanlarla anlaşmayı sağlayan ve kültür taşıyıcılığı yapan, estetik bir yorum ortamı arayan edebiyat ise muhakkak bir millî kültür ortamı içinde meydana gelir ve başka kültürlerle irtibâta geçer. Sosyal hayat da böyledir. Günlük hayatımız içinde her insanın kendisini ifâde edebilecek bir davranış biçimi ve bu ifâdeyi daha farklı heyecan nüansları ile sergileyebileceği bir kültür aynası aradığı bilinmektedir. Bu farklı arayış, öncelikle millî kültürde sağlam bir yer edinebilmelidir. İkinci ve üçüncü derecedeki ifâde zeminleri, bir başka milletin kültürü olabileceği gibi, daha problemsiz bir ortamla, komşunun, bir başka kasabanın, bir başka şehrin âdet ve görenekleri olabilir. Okunan bir şiir, bir hikâye, bir roman, kurgu dünyâsında böyle bir buluşmayı gerçekleştirir ve günlük hayâtımız içinde çok sık yapamadığımız farklı aynalarda kendimizi seyretme işlemini, bir eserin satırları arasında çok câzip ve külfetsiz bir gelişim hâline getirebilir.



Dilin ana malzemesi kelimeler; edebiyatın ana malzemesi dil ve günlük hayatın gelişme aynasına kurgu ile katkıda bulunan en doğal araç, edebî eserdir. Her edebî eserde karşılaştığımız dünya, kimseyi rahatsız etmeden ve sosyal hayatın gerçeklerini değiştirip karıştırmadan, bizimdir.



Genel olarak sanatın ve özel olarak edebiyatın, sosyal hayata akseden birçok yeniliği, örnek veya temsilî hayatlar diyebileceğimiz kurgu dünyasında temsil edip yorumlarken, başka bilgi dâirelerine, başka disiplinlere ve kabullere ihtiyâcı vardır. Sanat, felsefe, din ve bilim hakkındaki görüşler, ihtiyâcımız olan bilgi ve kabulleri verir.



“Herhangi bir edebiyatın -ne kadar mücerret olursa olsun- bulunduÄŸu devrin hayâtını aksettirmemesi kābil deÄŸildir. Şâirler ve sanatkârlar, hattâ farkında olmayarak, içinde yaÅŸadıkları devrin ve muhitin tesirlerinden mülhem olurlar.”[1]



Edebiyatın ifâde malzemesi kelimelerdir ama edebiyatın asıl malzemesini, bütün açık ve girift yönleriyle “insan” kavramında aramak lâzımdır. AraÅŸtırıcı, edebî eserleri incelerken, bir bakıma en geniÅŸ bilim malzemesi olan insanı, yani kendisini de tetkike imkân bulmuÅŸ olur. Bu mânâda edebî eserler, “insan” ın ve ona yansıyan varlığın aynasıdır.



“Bir ilim adamı, sâdece vakıaları ve onların sebeplerini izah eder. Bu telâkkinin mâhiyeti ve deÄŸeri hakkında, objektif vesikalara müstenit bilgi verir. Bir ilim adamının elinde insan denilen muamma vardır. Ä°lmin terakkîsi nisbetinde, bu muammayı bir tarafından tahlile uÄŸraşır. Mesâisinin gâyesi, insan hakkında imkân nisbetinde bir kanâate varmaktır. Ä°nsan, zihnî ve teessürî hayatın müşterek mahsûlüdür.”[2]



İnsan ve onun hayâtı bir bütün hâlinde değerlendirilirken sayılamayacak kadar çok ilgi ve ilişki ağı ile karşılaşılır. Bu sonsuz ilgi ve ilişkilere bilim, sanat, felsefe, ilâhiyat, ekonomi vs açılardan bakıldığı gibi, sağlık, mutluluk, sevgi, vb kavramlar açılarından da bakılabilir.



VaroluÅŸun yansımaları akıl ve ispat çizgisinde ve genel bir disiplin içinde incelenmek isteniyorsa, bilimsel çalışmaların metot ve teknikleri araÅŸtırılmalıdır. Yapılan araÅŸtırmalarda, istenilen her meseleye uygulanabilecek bir temel ölçüt vardır ki, o da “insan” kavramı etrafında toplanan ilgi ve tercihler sâyesinde belirir. Bu mânâda insan, hem bütün ölçütlerin deÄŸerlendirilebileceÄŸi bir mihenk taşı fonksiyonunu yerine getirir ve hem de bizzat temel objenin kendisi olur. Bunu farklı boyutları ile seyretmek; seyri denemek ve varlık hakkında bir fikir sâhibi olmak ve bu arada biraz heyecanlanıp mutlu olmak isteyenler, edebî eserleri okumalıdır.



Ä°nsan ve varlık etkileÅŸiminin, mantık ve akıl süzgeciyle “gerçek” kavramı etrâfında yansımasını, bilimsel çalışmalarda; duygu, düşünce ve hayâl süzgeciyle “güzel” kavramı etrafında yansımasını sanat ve edebiyat eserinde bulmak mümkündür.



İnsan ve evren, dış cephesi ile, hemen görünen uyarıcılar aracılığıyle bir sanat eseri uyumunu temsil eder. İnsan ve evren gibi iki unsur, birlik ve bütünlük kavramlarıyla bir vahdette anlatılabiliyorsa, bunun temsilî örneklemelerini sanat eserlerinde görmek, çok farklı bir ufuklar oluşturabilir. Bu yönüyle sanat, insanı ve hayatı sezdirmeye, onlar hakkında örnek vermeye çalışır. Bilim, verilerle bu gerçekleri ispata yönelir. Bilim ve sanat, bir arada medeniyeti inşâ eder.



Edebiyat eserleri açısından baktığımızda insan ve evren ilişkileri, bizi, insanoğlunun henüz tam olarak çözemediği bazı girift ve heyecanlı ama o ölçüde dikkate değer meselelere götürür. İnsan, bir sanat eseridir; kâinat bir sanat eseridir ve edebî eser, yine bir sanat eseri olarak insan ve kâinâtı anlatır.



İnsanın sosyal hayatı, bu anlatımın ilk göstergesidir.



Ä°nsanın bilim ve sanat karşısındaki konumu, edebiyatın ve hayatın uyumunu bir disipline baÄŸlayarak, neredeyse kendiliÄŸinden düzenlemektedir. Ä°nsan; akıl ve duygu ile yoÄŸrulmuÅŸtur. Bu noktada “nazarî olarak insan hayatı ikiye ayrılmaktadır. Zihnî hayat (akıl), teessürî hayat (duygular)”[3]. Bir diÄŸer söyleyiÅŸle insan, mantık ve duygu sistemlerinin bir arada faaliyet gösterdiÄŸi bir canlıdır. Onun duyguları en iyi ÅŸekilde sanat eserlerinde, düşünce mahsullerini de en açık bir ÅŸekilde bilimsel eserlerde görebiliriz.



Edebiyat ve hayatın en önemli ilişki zincirlerinden biri, duyguların kelimelerle anlatılırken kazandığı ince ayrıntılara gizlenir ki, onlar, insana, kendisini tanıtabilir.



Bir örnek olarak, sanatın iktisat ilmi ile iliÅŸkisini anlatan ve bu yolla toplumda zihniyet deÄŸiÅŸikliÄŸini kurgu’ya göre yorumlamaya çalışan araÅŸtırıcılar, bu konuda bize bir fikir verebilir.



Edebî metin, geçmiş dönemlerin olduğu kadar, bu günün sosyal hayatına ve bu sosyal hayat içinde yaşayan insanların zihniyetine tutulan bir aynadır.



“Zihniyet dünyasını açıklamada sanatın ve özellikle edebiyat ürünlerinin rolü, bizce iki açıdan incelenebilir. Bir yanı ile ÅŸekillendirici, öbür yanı ile tanıtıcı olarak; ilkine sebep, ikincisine ifâde iliÅŸkisi demek mümkündür. Hakikaten de inandırıcı gücü ve renkliliÄŸi ile sanat eserinin muayyen bir tavır ve davranışı baÅŸka herhangi bir aracın baÅŸarabileceÄŸinden kat kat fazlasıyle bilinç altına yerleÅŸtirdiÄŸi, hattâ farkına varmayarak çaÄŸ görüşünün bir parçası hâline getirmeyi baÅŸardığı inkâr edilemez. DeÄŸiÅŸik bir doktrinin veya ağır bir felsefî sistemin havada, bulutlar arasında bıraktığını, basit bir pend-nâmenin renkli ve çarpıcı anlatım gücü ile halk idrâkine getirip oturtuverdiÄŸi ve öylelikle ayağını topraÄŸa bastırdığı çok görülmüştür. Hattâ öyle ağır baÅŸlısına da hâcet yok. Herhangi bir tavır, ÅŸurada bir hikâye veya roman, burada bir piyesle günlük davranış ve alışkanlıklarımıza kadar etkisini uzatmaktan geri kalmıyor. Romanın kahramanı gibi giyinip kuÅŸanmak, onun dili ve üslûbu ile konuÅŸmak; hattâ bir devrin yaygın modası, yeni doÄŸmuÅŸ çocuÄŸa onun adını vermek, çok sık rastlanmış vakalardır. Sanatın zihniyet dünyâmızı kısmen olsun ÅŸekillendirmeye bir sebep olarak rolü üzerinde durulacaksa, onu burada aramak lâzımdır.”[4]



Sanat eserleri şekli, muhtevâsı ve üslûbu ile hem ayrı ayrı hem de bir terkip hâlinde, içinde doğduğu hayatın, kültürün, zihniyetin, geleneğin, alışkanlıkların en güzel yorumlarını verir. Günlük hayatın yansımasını sanat eserlerinde gören sanatkârlar gibi; bir psikolog, bir ekonomist, bir sosyolog, kendi bilim dalı ile ilgili, sözgelimi târihî bir gelişmenin hayata ve zihniyete dayalı kısmını da sanat eserlerinde görebilir.



“Sanat kaynaklarının, hangi türden olursa olsun, zihniyet dünyasına ve târihine en büyük katkısı, belli bir tavır ve davranışa kendi kendini açıklamak için gereken ifâde kalıbını ve aracını vermiÅŸ olmasıdır. (..) Dikkatli kullanmak ÅŸartı ile çağın ve çevrenin zevk ve tercihlerine dışa dönük hâliyle ifâde biçimi kazandıran kaynaklar (yerine göre ÅŸiir, roman, hikâyeler ve notlar) bize toplumdaki zevk ve tercihlere ulaÅŸmada yol boyu yardımcı olabilirler. Sanat târihçisi gözüyle hedef, bir bakıma sanat eserinin özüne varmaksa, bir baÅŸka yönüyle de siyâsî, sosyal ve ekonomik târihin büyük çalkantılarına varmanın yolu ve yorumu olarak onu kullanmak ve deÄŸerlendirmektir. Bir yandan taÅŸ veya tuval üzerinde, ya da bir dram veya roman satırları arasında bizi sanatın ve sanatçının özüne, kiÅŸiliÄŸine götürecek yolları ararken, öbür yandan o çizgi ve satırlar içinde devrin yaÅŸama stilini gözlerimiz önüne serilmiÅŸ bulabiliyoruz. GeçmiÅŸ çağı, bununla, dağınık unsurlarını bir araya getirerek yeni baÅŸtan inşâ ediyoruz denilse o da yanlış olmayacaktır. Sanat eserine bu gözle bakınca, ÅŸurada bir tablo, burada bir dram, bir baÅŸka yerde ÅŸiir olarak sanatçı dehâsının dışa yansımasından ibârettir deyip geçemiyoruz.(..) Eser, kim isterse iÅŸine gelen tarafı ile uzanıp dilediÄŸini alabileceÄŸi bir bütün(dür).”[5]



Sosyal hayatta çok gerekli olan uyum, birikim, kompoze, âhenk, ifâde, idrak, sezgi, zevk, ümit, hayâl.. gibi daha binlerce kavramın sanat ve edebiyat eserlerinde insan ve hayat ilişkisini verecek şekilde yorumlandığı görülmektedir. Ölümlü hayatın gerçek kabul ettiğimiz maddî ve mânevî düzeni ile edebî eserin itibârî[6] kabul ettiğimiz hayâlî kurgusu, birbirine örnek olabilecek ilişkiler içindedir.



Bir sanat eserinin kurgusal dünyâsına dalan insanın gerçek hayatla sanat arasında, ayırımdan daha çok benzerlik bulacağı muhakkaktır.



Yazılı ve sözlü bütün iletişimleri; geçmiş toplumların gelenek ve göreneklerini, sosyal yapılarını, siyâsî örgütlerini ve bütün kurumlarını; hâli hazırdaki toplumların hemen görünen ve görünemeyen bütün özelliklerini; ferdin ilgi merkezlerini ve psikolojik açılımlarını, sosyal paylaşımları; kültürlerarası ilişkileri; cemiyetlerin zevk muhitlerini; entellektüel veya popülist grupları; yukarıda anlatmaya çalıştığımız ilişki zincirini, kompoze ve bütünlük fikriyle, estetik yorumlarla ve daha pek çok yönleriyle edebî eserlerde görmek mümkündür.



Bilim ve edebiyatın, yaşanan hayatla içiçe olduğuna dâir bir başka örnek, her gün içinde bulunduğumuz ama farkına varamadığımız davranışları, bir başka açıdan incelediğimiz zaman belirir. Suyun akışını seyredin; ellerinize bakın ve güzelliği keşfedin; karşınızdaki insanın gözlerine yönelin ve kendi dünyanıza... Parmaklarınızın uyumunda ve çok yönlü kararlılığında bir yön tâyin edip sosyal hayata, insana ve kendinize doğru akmaya başlayın. İşte edebiyat da böyle yapıyor. Bilim de bunları inceliyor. Bizdeki bu oluşları, hem bilimsel hem de edebî olarak izah ediyor.





Biz estetik boyutla sezmeye ve sezdirmeye çalışırız. Edebiyat ve kelimelerle hayata akarız. İnsanı ve kendimizi tanımaya gayret ederiz. Hayat ve edebiyat arasındaki ilgiyi, bir edebî eseri okurken de bizzat yaşarız.



“Dikkat edersek, hakiki edebiyatı, kitaptan ziyâde hayatta müşâhade edebiliriz. Rûhumuzda birinci plâna geçtiÄŸi zaman, sanatın kucağına atılırız. Hakiki sanat, kitaptan ziyâde hayattadır.”[7]



Edebiyat ve hayatın müşterekleri ile ilgili olarak en çarpıcı örneklerden biri, Prof.Dr.Mehmet Kaplan’ın “Tipler” hakkındaki araÅŸtırmalarıdır. Yeni tipolojik yorumlarla bu konudaki edebî araÅŸtırmaları yönlendiren Kaplan, tiplerin ve karakterlerin sosyal hayatla baÄŸlarına ışık tutar:[8]



Âşık, mâşûk, rakîp, ağyâr, alp, eren, alp-eren, velî, hoca, müderris, imam, şeyh, mürşît, mûrit, tâlip, şâkirt, sofi, derviş, pâdişah, vezir, paşa şehzâde, şeyhülislâm, bey, sipâhî, yeniçeri, idâreci, bürokrat, sanatkâr, âvam, hâvâs, ârif, rind, çelebi, kalender, edip, gazeteci, kâtip, memur, tüccar, devlet adamı, mütefekkir, politikacı, işçi, köylü, muallim... ve bunlardan aldığımız ilhamla günümüzde yeni nâzik memur, Turkish kovboylar, medeniyet arayıcısı, merdivenaltı tüccarı, ilim adamı, mebus, münevver, zengin, fakir, modern meczup, genç idealist, konformist, üretici, muhteris, kanaatkâr vs tipler, karakterler...



Bu tiplerin ortak vasfı, sosyal hayatta yaşamaları ve edebî eserlerimizde temsil edilmeleridir. Annesi ve babasının, kardeşi veya öğretmeninin hattâ kendisinin tipolojik özelliklerini bir edebî eserde belli belirsiz hisseden bir insan, tıpkı ekonomi, matematik veya fizik gibi edebiyatın da hayatın içinde olduğu gerçeğine ulaşacaktır.



Ama öncelikle bizi, o ufuklara götürecek yazarı, edebî türü ve nihayet eser(ler)i keşfetmek gerekir. Her okuyucu, kendine kendini bulduracak yazarını keşfetmelidir. Okuyucular, kendi hayatlarına ayna olabilecek yazarı keşfettikten sonraki adımlarını, diğer eser ve yazarlarla kendileri tâyin edebileceklerdir.

Okunan eser, ferdî dünyamızda irdeleneceği gibi bir başka okuyucu ile birlikte de değerlendirilebilir. Belki de, ikili üçlü keşiflere gidebilmek için, bir edebî eserin, sosyal hayatta paylaşılan ekmek gibi, su gibi, ev veya bir mekân gibi, bir özge sohbet gibi, bir avuç duygu gibi, bir arkadaşla, bir dostla paylaşılması gerekecektir.



Edebî eserlerde konu, mekân, zaman, fikir, duygu, hayâl, olay, dil ve üslûp, biçim ve âhenk gibi teknik unsurlara açılımları olan kavramlar incelendiği vakit, edebiyat ve hayatın bir başka bağı görülür.



Edebî eserlerdeki konular, sosyal hayatın konularıdır. Tasvir edilen mekânlar, gerek soyut ve gerekse somut çizgilerle insanın etkilendiği veya etkilenebileceği mekânlardır. Edebî eserdeki zaman; kronolojik sıra takip etse de etmese de, hayatın içindeki zaman kavramına dayanan bir doku oluşturur. Edebî eserde duygu, düşünce ve hayâli veren kelimeler, hayatın kelimeleridir; kelimelerin kırılıp dökülmesi, şaha kalkıp direnmesi, derin bir anlam ile satıhtaki mânâları çeşitlendirmesi, üzülüp sevinmesi, donuk iken akması ve akar iken uçması.. hep hayattan alınmıştır.



Bu şekilde hayâtiyet bulan kelimeler, bir tercih, bir tavır ve nihâyet bir üslûp oluşturur. Üslûp ile ruh hâli arasında çok yakın bir ilişki vardır. Günlük hayatta neşeli iken seçtiğimiz kelimeler, kullandığımız telâffuz ve ses tonu; üzüntülü iken kullandığımız kelimeler ve telâffuzlarla karşılaştırırsak, psikolojik durumuz ortaya çıkar. Sözlerimiz, o anki merâmımızı anlatırken, derûnumuzdaki hâller kelimelere akar.



Sanat eserleri, hem sanatçının hem de içinde yaşanılan toplumun ruh hâli bakımından önemli bir ölçü oluşturur. Sanatçı ne kadar saklasa da seçtiği kelimeler, onlara yaklaşım biçimleri, kullandığı kâfiye ve hattâ nazım biçimleri, onu ele verir[9]. Bilhassa psikanaliz, bu konu üzerinde durur. Servet-i Fünûn ve Fecr-i Âtî, bu yönde incelenecek eserler bakımından diğer edebî topluluklara göre daha zengin olmalıdır.



Hayat ile ilişkileri bakımından Tanzimat edebiyatının, kendisinden hemen sonraki döneme göre daha ileri düzeyde olduğunu söyleyebiliriz. Hattâ, bir iki hatâ payını göze alarak zamanımızdaki akıştan bile daha iyi olduğunu iddia edebiliriz. Bugünün gelişmiş basın yayın dünyası, geçmişin ilkel teknolojisiyle yayınlanan gazetelere göre, edebiyatı hayata taşımaktan daha âciz görünüyor. Bugünün basın yayını edebiyat ve sanatı taşımıyor, başka bir şeyleri taşıyor. Divan edebiyatına hayattan kopuk diyen bir yeni zaman münevveri bugünkü edebiyatımıza ne diyebilir acaba?



Gerçekten de, bizim edebiyatımızda sık sık gündeme gelen bir konu vardır ki, o da dîvân edebiyatının hayattan kopuk olduğu hükmüdür. Bu yanlış bir değerlendirmedir. Biraz incelendiği zaman dîvân edebiyatının hayattan kopuk olmadığına dâir önemli kanaatler elde edilebilir. Bunun yanında, birçok araştırıcı dîvân edebiyatının da, diğer edebiyat örneklerinde olduğu gibi, hayatla sıkı bir ilişki içinde olduğunu ispat etmişlerdir[10]. Bütün dünya edebiyatlarında olduğu gibi, dîvân edebiyatı da, hayatla içiçe olan ve günlük hayatın bir nevi aynası sayılabilecek örneklerle doludur.



Belki bu konu realistlerde, parnasyenlerde, natüralistlerde görülen ve hayatın bir yönünü ele alan reel çizgiler etrâfında düşünülmektedir. Bunları da dîvân edebiyatında görmek mümkündür;ancak, bakmasını bilmek gerekir. Sembolistlerin yorumlarına benzer mazmun yorumları, çizgisi tâ yirminci asrın sonuna kadar ulaÅŸan ve Ä°kinci Yeni’de farklı bir üslûpla karşımıza çıkan klâsik anlayış, hayatla içiçedir.



Buraya kadar oluşturulan yorumlar, edebî malzemenin dil, kelime, üslûp, form, nazım şekli, tema ve benzeri terminolojilerle teyit edilebilecek örneklere aktarılmalıdır. Bu teknik taraf da, diğer özelliklerde olduğu gibi, hayatın normları ile bire bir ilişki içindedir. Sosyal hayattaki kâfiye geleneği, bir klâsik anlayış içindeki sözün mukaddesliği, nazım ve nesir türlerinin hayat içindeki ihtiyaçlara göre teşekkül ettiği gerçeği; ilmî araştırmalarla ispatlanabilecek meselelerdir. Halkımız, küfür ederken de, dua ve beddua ederken de kalıplaşmış ve birbiriyle kafiyeli sözlere daha çok önem vermektedir.



Genellikle edebiyat ve hayat arasındaki ilişkiler, popülist tavırlarla vulgarize bir biçimde değerlendirilmektedir. Bizim de tavrımız, şimdi buna yakın olmuştur. Bu bir imkân ve kuvvet, aynı zamanda bilgi ve nihâyet zaman meselesidir. Bu konuda yapılacak ilk işlerden biri, ülke gerçeklerini gözardı etmeyen bir plânlama ile seçilen örneklem grupları üzerinde uzmanların ve halkın önereceği edebî eserleri test etmektir.



Bu konuda temel meseleleri gündeme getirmek, belki yeterli değildir ama bundan sonraki çalışmalar için bir başlangıç sayılabilir.



Günlük hayatın bütünü göz önünde tutulursa, edebî metinlerin sosyal hayattaki yeri ve durumu nasıl tâyin edilir? Bu soruyu, şimdilik cevaplayamıyoruz. Çünkü elimizde yeteri kadar istatistik veri yoktur. Ancak yukarıda olduğu gibi, yorumlar yapabiliyoruz. Bunun dışında şu sorulara ışık tutacak çalışmaların da gerekli olduğunu ilâve etmek istiyoruz.



Edebî metin günlük hayatın içinde nasıl bir gerçeklik anlayışı oluÅŸturur? Günlük hayatın ehem-mühim dengesi hangi ölçütlere göre yapılmalıdır ve bunların içinde edebiyatın yeri nedir? Edebî metindeki kurgu, vaka, gerçek veya veri anlayışları, diÄŸer bilim dallarındaki anlayışlar ile nasıl karşılaÅŸtırılmalıdır? Sosyal hayat içinde bir mâniye, bir türküye veya bir düzgü’ye[11], bir bilmeceye veya ÅŸarkıya olan estetik mesâfe ölçülebilir mi? Edebiyat eÄŸitimi alan gençlerde bu mesâfe artıyor mu, azalıyor mu? Duâlar veya ilenmeler ile edebî metnin sosyal hayata aktarımı arasında nasıl bir birliktelik düşünülebilir? Edebî metinler hangi sosyal yapılarda iyiyi, hangi sosyal yapılarda kötüyü ön plâna çıkardıkları zaman etkili olabilmektedirler? Günlük hayattaki selâmlaÅŸmalar, otobüs ve metro sohbetleri veya internet mektupları, cep telefonu mesajları ile edebî metin arasında ne tür ilgiler bulunabilir? Edebiyattaki uyum, âhenk, birlik, bütünlük, orijinallik gibi kavramları günlük hayatın hangi objelerinde bulabiliriz? Hayatımızda çok önemli bir yer taşıyan ve kitle iletiÅŸim araçlarında kullanılan malzeme ile edebiyatın malzemesi incelenerek edebiyat ve hayat; edebiyat ve insan; edebiyat ve varlık; edebiyat ve iletiÅŸim .. gibi müşterek yorumlara ulaşılabilir mi?



Bu sorulara istenildiği takdirde yenileri eklenebilir ve cevap arama yollarına gidilebilir ama onlara yeni sorular eklemek ve cevaplar aramak, bir çırpıda değil, uzun araştırmalar sonunda bile açık seçik cevaplar bulabilmek sanıldığı kadar kolay olmasa gerektir.



Biz bunlardan birini seçip, bir edebî gündem oluşturmaya, sorular sorup cevaplar aramaya çalışacağız. Bu ilişki, edebiyat ve iletişim ilgisidir. Edebiyat ve hayat arasında kurulacak bağların en yaygın örnekleri, belki de iletişim köprüsü ile ortaya çıkabilecektir. Bu dünyadaki varlık sebebine yahut iletişim ve edebiyat ilişkisinin sebeplerine dâir fikirler üreten sanatçıların ve düşünürlerin eserlerinde bu konularda çok şey bulacağımızı ümit ediyoruz.



Edebiyatın insan ve hayat karşısındaki durumu, hem matematik ilminin hem de Dilthey örneğinde gördüğümüz mânevî ilimlerin metodu ile orijinâl izahlara gidilebilir. Bunu yaparken, henüz emekleme devrinde olan kitle iletişim teorileri ile aynı şekilde yeni sayılabilecek teklifler sunmaya devam eden edebiyat teorilerinin bir arada incelenmesi, herhalde bir başlangıç olacaktır.



Mâdem ki edebiyat; duygu, düşünce ve hayâlleri, kelimeler kullanarak ifâde ve aktarma sanatıdır ve mâdem ki sosyal hayatta en önemli ifâde aracı kelimelerdir ve iletiÅŸim dünyasında kelimelerle birlikte yeni “dil”ler ve araÅŸtırma teknolojileri kullanılmaktadır... edebiyat ve iletiÅŸim ilgisi, sosyal hayat ile edebiyat arasındaki iliÅŸkinin en önemli göstergelerinden biri olacaktır.