1.Konu

Düzenlemede Kullanılacak Sazlar

Son yıllarda halk müziğinde oldukça büyük bir değişim yaşandı. Bu değişim önce solo bir şekilde ortaya çıkan şelpe tekniğinin altyapılarda çeşitli boy sazlarla kullanılabileceğinin anlaşılması üzerine başladı. Ben bu başlık altında bu konu ile ilgilenenlere geniş bilgi vermeye çalışacağım.

Düzenleme : Bir ezgiyi ya da eseri ezgisel, armonik ya da ritmik öğeler ile zengin bir duyuma kavuşturma sanatı.

Halk Müziği düzenlerken ezgilerde gizli kalmış armonik öğeleri ortaya çıkarmalı bunu yaparken eserin özüne zarar vermemeye çalışmalıyız.

1.1. Bağlama Düzenlemelerinde kullanılan sazlar

Bas BaÄŸlama



Tekne Boyu: 50-55 cm
Sap Boyu: 44-46 cm
Perde Sayısı: 17

Dört tellidir. Fa, do, sol, re akortlanır. Tampere perde sistemi kullanılır (komasız 17 perde). Bas bağlama çok sesli müzikte diğer bas enstrümanlar gibi akorun durumunu belirtmek için kullanılır. Ritm bas kullanımı ile de temanın ritmini ortaya çıkarmak için ya kullanılır. Bas bağlama notasyonunda Fa anahtarı kullanılır.

Sırma Telli (Tenor) Bağlama



Tekne Boyu: 40-42 cm
Sap Boyu: 40-42 cm
Perde Sayısı: 19

Bamlı bağlama üç tek sırma tellidir (Tel numaraları alt tel:0,35 orta tel:0.75, üst tel: 0.55 ). Akortlanışı re, sol, la biçimindedir. Şelpe tekniği ile çalınmaktadır. Genelde tel çekme ve parmak vurma teknikleri ile çalınmaktadır. Tel çekme pozisyonu şelpe bağlamadan farklı olarak, köprü yerine eşiğe yakındır. Ayrıca daha köşeli sesler elde etmek için orta eşiğin hemen önünden göğse dik bir pozisyonda çalınır. Çok sesli müzikte tenor görevi üstlenir.Notasyonunda Sol ya da do anahtarı kullanılır.

Divan Sazı



Tekne Boyu: 43-50 cm
Sap Boyu: 57-65 cm
Perde Sayısı: değişkendir(53e kadar çıktığı görülür)

Grup içinde ezgisel olarak kullanılan bir sazdır. Tezene ile çalınır. Tel numaraları: alt tel: 0.20-0.22 orta tel: 0.30 üst tel: 0.20-0.22 .Orta anadoluda divan sazına bam bam teli de takılır.Akortlanışı temelde mi, la, re (çöğür bağlama akotlanışı referans alınarak, bozuk düzen) biçimindedir. Kullanılan diğer düzenler; abdal düzeni zeybek düzeni vb.

Tanbura ( Uzun Saplı Bağlama)



Tekne Boyu: 38-42 cm Sap Boyu: 50-55 cm Perde Sayısı: 23
Grup içinde ezgisel olarak kullanılan bir sazdır. Tezene ile çalınır. Tel numaraları: alt tel:0.20 orta tel: 0.30 üst tel: 0.20-0.22.
Kullanılan düzenler: la-re-sol(bozuk düzen), la-re-fa#(misket düzeni), la-re-fa(müstezat düzeni), la-re-re(zeybek düzeni), la-do-sol
(do müstezat düzeni), la-si-sol(segah düzeni), la-mi-la(kayseri düzeni), la-la-sol(abdal düzeni), la-re-la(sürmeli düzeni) vb.

Çöğür (Kısa Saplı Bağlama)



Tekne Boyu: 36-42 cm Sap Boyu: 36-42 cm Perde Sayısı: 19
Grup içinde ezgisel olarak kullanılan bir sazdır. Tezene ile çalınır. Tel numaraları: alt tel:0.18 orta tel: 0.30 üst tel: 0.20. Genel olarak re-sol-la akortlanır. (Bağlama Düzeni).

Åželpe BaÄŸlama


Tekne Boyu: 36-42 cm
Sap Boyu: 36-42 cm
Perde Sayısı: 19

Tel numaraları: alt tel:0.18 orta tel: 0.30 üst tel: 0.20(bam teli kullanulmaz, üst telde çift çelik tel bulunur). Re-sol-la akortlanır. Çöğür bağlamaya göre eşik yüksekliği düşüktür. Daha ince kapak kullanımı tercih edilir. Grup içinde armonik ve ezgisel olarak kullanılır. Çok sesli müzikte alto ve soprano görevi üstlenir. Şelpe tezenesiz bağlama çalma tekniklerinin kabul görmüş ortak adıdır. Pek çok ayrı tekniği içermektedir.

Genel olarak üç ana gruba ayrılabilir:
Pençe tekniği, tel çekme tekniği (eşik arkası, mute, köprü.), parmak vurma tekniği.

Pençe Tekniği :

Bütün tellere vurma tekniği elin bütün olarak değişik şekillerde vurulmasını ifade eden el ile bağlama çalma tekniklerinden biridir. Kendi içinde çok değişik şekilleri ve çeşitli özellikleri bulunan pençe tekniğinde, elin bütün tellere yukardan aşağıya ve aşağıdan yukarıya
vurulması gibi iki temel fonksiyon vardır. Vuruş şekli, ifade ve tını olarak
farklı anlayışta olan bu iki fonksiyon kendi içinde çeşitli özellikler göstermektedir

Tel Çekme Tekniği :

Köprü Pozisyonu : Parmakla teli çekerek ses çıkarmayı ifade
etmektedir. Tel çekme pozisyonunda bağlama genelde göğüs ve sapın
birleştiği yerde parmağın etli kısmıyla çalınmaktadır.

Eşik Arkası Pozisyonu : Daha sert tınılar elde etmek için,
tel çekme tekniğinde elin eşiğin arkasında kullanıldığı bir pozisyondur.
Bu pozisyonda el eşiğe değmez, tellerin eşiğin arkasında kalan kısmına
hafifçe bastırılır.

Eşik Üzeri Pozisyonu (mute) : Tel çekme tekniğinin elin
orta eşiğin üzerine konularak uygulanan başka bir çeşidi de vardır.
Eşik üzerinde sesin belli ölçüde kısılıp kapalı (mute) bir ton
elde edilmesine dayanan bu ifade kendine has bir karakter taşımaktadır.

Parmak Vurma TekniÄŸi :

Perdelere sağ elin parmakları ile vurulup çekilmesini ifade eden
bir ses çıkarma tekniğidir. Diğer tüm tekniklerde sağ el, yalnızca
telleri harekete geçiren vuruş işlevi gördüğü halde, bu teknikte fonksiyonel olarak ezginin seslerinin bir bölümünü çıkarmakta, yani; ezgi sol ve sağ el arasında bölüşülmektedir. Buradaki tel çekme sağ el fonksiyonlarındaki aşağıdan yukarıya tel çekme tekniğinin sapta uygulanışından başka bir şey değildir.

Dörttelli Bağlama



Tekne Boyu: 36-42 cm Sap Boyu: 36-42 cm Perde Sayısı: 19

Şelpe teknikleri kullanılarak çalınır. Grup içinde armonik kullanılır ve şelpe bağlamaya göre daha kompleks yapılı akorların çalımını sağlar.

Bağlama Curası


Tekne Boyu: 22.5 cm
Sap Boyu: 30 cm
Perde Sayısı: 7-16

Bağlamanın bir oktav üstünde akort edilir.

Yazan : Sinan Ayyıldız

Not : Şelpe teknikleri ile ilgili bilgiler Erol Parlak'ın şelpe metodundan alınmıştır.
Not : Fotoğraflar Dörttelli Bağlama Grubu'nun fotoğraf çekiminden alınmıştır.

2.Konu

Şelpe Tekniğinin Kökeni

Öncelikle 2. Konuda verdiğim her bilgi Sayın Erol Parlak Hocamızın on yıllık Anadoluda Kırgızistan ve Kazakistandaki araştırmaları sonucu elde edilmiştir. Ben sadece o bilgileri kendi cümlelerim ile ifade etmeye çalışacağım. Daha geniş bilgi edinmek istiyenler kendisinin bu konuyla ilgili Türkiyede El ile Bağlama Çalma Geleneği adlı yapıtını elde edebilirler...

Evet şelpe Orta Asyadan Anadoluya göç yolları boyunca aktarılan ve yolda bazı değişikliklere uygulanmış bir teknik... Daha önce de ifade ettiğim gibi şelpe tekniği 3 alt tekniğe ayrılabilir

1 - Pençe Tekniği (Şelpe)

Pençe tekniği bütün tellere birden vurmayı temsil ediyor. Pençe tekniği sözünün çıkışı konusunda bazı düşünceler mevcut. Pençe farsça penç = 5 den geliyor ve hayvanların uzuvlarını temsil ediyor. Eski şaman törenlerinde insanların kuş kıyafetine girdikleri biliniyor. Bu açıdan sazı bu şekilde çalmaya pençe ya da (şelpe=tokatlama) denir. Çeşitli yerlerde Çertme, Şertme şeklinde de kullanılır.
Pençe Tekniğinin içerdiği çoğu vuruş Orta Asya ve Anadolu Kökenlidir. Son yıllarda kişisel buluşlar mevcuttur. Gitardan da bir iki hareket aktarılmıştır. Anadoluda diğer toplumlara göre daha kapalı bir yapıya sahip olan Anadolu Alevileri özellikle Pençeyi günümüze kadar kullanmış ve unutulmamasını sağlamıştır.



Nesimi Çimen

Nesimi Çimen iki telli sazı ile sadece pençe tekniğini kullanarak eserler vermiştir. Urfa Kısaslı Aşık Dertli Divani de Cemlerde eskiden beri pençe tekniği kullanıldığını ifade etmiştir. Aşık Veysel gibi pek çok aşıkda sonradan mızraba geçmiştir. Bunda TRT nin büyük etkisi olmuştur. Aşık Veyselin saz çalım tarzından şelpeden mızraba geçtiği bellidir. Elinde mızrapla çalmaktadır ama el şekli ve sazı çaldığı yer pençe güdümünden kurtulamamış bir sağ el prototipi çizmektedir...



Aşık Veysel

Pek çok yörede Cem törenlerinde pençe tekniği kullanılır. Batıda da Alevi Tahtacılar ve Sünni Türkmenler bu tekniği kullanmaktadır. Burada en öne çıkan isim Ramazan Güngördür ve o adeta kendi yöresindeki tüm eserleri kendi tekniğine aktarmıştır. Ramazan Güngör Üç telli bağlama çalmaktadır. Bu saz curaya yakın boyutlardadır ve yörüklerin sık sık yer değiştirmelerinden dolayı ufak boyutta olduğu düşünülmektedir. Bu sazın ilginç bir yönü de tanpere bile olmamasıdır. Yani üzerindeki notalarda koma yoktur ayrıca soldiyez sesi de mevcut değildir. Bu açıdan Özbekisdtan da kullanılan Dutar ve Kazak Dombrasında da perde yapısında sol diyez olmaması bu küçük üçtelli bağlamanın göç yolları boyunca ne denli korunduğunun göstergesidir. Demkki ek ve koma perdeler Anadoluda özellikle Arap ve Fars müziği etkisi ile eklenmiştir.

Pençe Tekniği ile ilgili ses örneği. Kalan Müzik'in kendi sitesinde yayınladığı Ramazan Güngör adlı albümünden ufak örnekleri yazayım


Ağır Zeybek
http://audio.data.kalan.com/Samples/MP3/Samp1099.mp3

KocaoÄŸlan ZeybeÄŸi http://audio.data.kalan.com/Samples/MP3/Samp1100.mp3

2 - Telçekme Tekniği

Bu teknikte yalnız Teke bölgesinde kullanılmaktadır. Yani Tel çekme tekneğinin Orta Asya kökenli olduğunu söylemek için bir kanıt yok. Özellikle Ramazan Güngör de can bulur. Ramazan Güngör bu tekniği kullanarak çiftetelliler boğaz havaları ve zeybekler çalar. Teknik ifade olarak mızrap yerine sağ elin parmak ya da parmaklarını yerleştirmektedir. Telin farklı noktalarından farklı sertlikte sesler elde edilmektedir. Klavyeye yakın yerden çalındıkça sesler yumuşar Orta eşike yakınlaştıkça sesler sertleşir. Son yıllarda eşiğin üstüne elle hafif kapatarak kapalı (mute) bir ton elde edilmiştir. Bu da temelde gitarda daha önceden kullanılmakta olan bir teknikti (Mute tekniği)

Tel Çekme tekniği ile ilgili Ramazan Güngöre ait ses örnekleri...

Zurna Çiftetellisi
http://audio.data.kalan.com/Samples/MP3/Samp1101.mp3


3 - Parmak Vurma TekniÄŸi

Bu teknikte tamamen sadece dünya üzerinde geleneksel olarak Teke yöresinde (Burdur, Isparta,Antalya, Konyanın bir kısmı) kullanılır. Bu teknik klavyenin (sapın) üzerinda parmak vurarak ve parmağı kadırırken tel çekerek yapılmaktadır. Her iki elinde nota üretebilmesinden dolayı hıza ve armoniye uygun bir tekniktir. Teke yöresinde bu teknikle Boğaz Havaları çalınır. Boğaz Havaları o yörede yaylaya çıkan genelde çoban kızların okuduğu havalardır. Adeta doğa seslerinin ağaçkakan sesi vbg seslerin taklitlerinden oluşmaktadır. Boğaz havalarında el boğazda tutularak ses de ani kırılmalar 4 lü ve 5li atlamalar yapılmaktadır. İşte neredeyse yörenin tüm sazları bu havaları kendi enstrumanlarına aktarmışlardır. Bağlamaya ise en uygun parmak vurma tekniği ile aktarılmıştır.



Ramazan Güngör

Boğaz havası çalınırken Parmak vurma tekniğinde sadece la perdesine parmak vurulur. 2. nesil şehirde yetişmiş sanatçılar bu tekniği oradan alığ sazın tüm perdelerine uyarlamışlardır. Otantik hali ile tanıtanlar : Hamit Çine, Talip Özkan, Özay Gönlüm. Geliştirip aktaran sanatçılar : Hasret Gültekin , Arif Sağ, Erol Parlak, Erdal Erzincan. Günümüzde elektro gitaristler Parmak vurma tekniğini alıp ileri bir boyuta götürdüler. Ancak bağlamada parmak vurma ve telçekmeyi içeren teknik elektro ve bas gitarda genelde sadece parmak vurma olarak kaldı (Hammer On). Bu tekniğin rock terminolojisindeki karşılığı "tapping"dir.



Halil Ä°brahim Ãœnal (Dirmil)



Ömer Kanyılmaz (Dirmil)

Parmak Vurma tekniğine ait Ramazan Güngörden ses örnekleri

Çömlek Kırdıran Boğazı
http://audio.data.kalan.com/Samples/MP3/Samp1121.mp3

Son olarak bu konuda verilen bilgileri Erol Parlak'ın kendi sözleri ile bitirmek istiyorum...

"Evrenselleşme yolunda hızla ilerleyen bağlamada, ulusal ortak zevkin ve tercihlerin oluşmasında önemli adımlar atılmaktadır. Ancak bu gelişmenin tek düzeleşme ve bağlamanın yalnızca belli bir yönünü içine alarak oluşma tehlikesi belirmiştir. Gerçek entellektüellerin toplumu bu anlamda ileriye taşıyamaması ve serbest piyasa üretimlerinde pazar kaygısı güdülmesi bunun temel etkenlerindendir. Unutulmamalıdır ki; Anadolu kültürü ve bağlı olarak müziği bir bütündür ve bu bütünün ilerici nitelikli olan her değeri özenle korunmalı, geliştirilmeli ve geleceğe aktarılmalıdır."

Sinancım çok teşekkürler. Ya bu Ramazan Güngör'ün albümleri var mı piyasada ???

Kalan'dan olmasi lazim Turan.

Sinan ellerine saglik canim.

Hmmm. Hemen edinmek lazım. Çok lezzetli çalıyo adam.

Turan Albüm Tanitimi'na bak.

sinan bu dört telli kimin,hiç görmedim ben.

Sinan ellerine sağlık teşekkür ederiz

Emegine saglik Sinan, sagolasin. Cok ayrintili cok temiz olmus

ellerinize sağlık

benim dörttelli sazım ne zaman çekildi o fotoğraflar ya çoğuda benim sazım

Güzel bir çalışma olmuş... Bağlama üzerine pek yazıya rastlanmıyor internette....

http://img44.imagevenue.com/img.php?loc ... a_0001.JPG

http://img12.imagevenue.com/img.php?loc ... a_0002.JPG

http://img139.imagevenue.com/img.php?lo ... a_0003.JPG

http://img137.imagevenue.com/img.php?lo ... a_0004.JPG

Alıp deneyenler memnun kalmışlar mıdır bilmiyorum, ama Haydar Karlı'nın KARLIMA'sı da farklı bir deneme....

devamını merakla bekliyorum.

ellerinize emeğinize sağlık teşekkürler