Prof. Töre MİRZAYEV

Özbek alimlerinin halk yaratıcılığı eserlerini derleme, neÅŸretme ve öğrenme alanında ÅŸimdiye kadar yaptığı araÅŸtırmalar ÅŸunu göstermiÅŸtir; Özbeklerin halen yaÅŸamakta olduÄŸu sınırlarda folklorun bütün türleri çok yaygın olup sözlü ananelerle oÄŸuldan oÄŸla geçerek bize kadar ulaÅŸmıştır. Bu büyük folklor mirasının terkibinde efsane ve mitlerden baÅŸlayan masal ve kıssalara kadar, küçük lirik dörtlüklerden baÅŸlayıp büyük destanlara kadar, sıradan kukla oyunundan baÅŸlayıp sözlü dramalara kadar bütün örnekler mevcuttur. Esasen XX. asırda halk sanatçılarının aÄŸzından derlenen ve Özbekistan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi AliÅŸir Nevai Edebiyat Enstitüsü Folklor ArÅŸivi’nde saklanmakta olan eserlerin genelini tasavvur etmek için bazı bilgileri vermek yerinde olur. Bu arÅŸivde sadece “Alpamış” destanının otuza yakın varyantı saklanmaktadır. Buradaki “KöroÄŸlu” destanlarının sayısı yüze yakındır. Onlar varyantlarıyla iki yüzden fazladır. EÄŸer “Alpamış” destanı Fazıl YoldaÅŸoÄŸlu varyantı nazım kısmının on dört bin mısra ya da Polkan Åžair’den derlenen “Kıranhan” destanının nazım kısmının yirmi bin mısra olduÄŸunu hesaba alırsak, onların miktarı konusunda genel bir düşünceye sahip olmamız kolaylaşır. ArÅŸivde otuz bine yakın atasözü, on binden fazla bilmece, birçok efsane, rivayet, masal, nakil, fıkra ve folklorun baÅŸka türleri mevcuttur.



Bu büyük folklor mirasını yayımlama yolunda bir çok çalışma yapılmıştır. Burada sadece son yıllarda neÅŸredilen; beÅŸ cilt “ülbül Teraneleri” (1971-1973), iki cilt “Özbek Halk Masalları” (1995-1996), iki cilt “Özbek Atasözleri” (1987-1988), dört cilt “Körolu Destanları” (1995-1997), iki cilt “Alpamış Destanı” (1992-1993) gibi bazı yayınları göstermek yeterlidir. Özellikle 1964 yılından bu yana neÅŸredilmekte olan “Özbek Halk Ä°cadı” serisini ayrıca belirtmek zaruridir. Günümüze kadar otuz yedi cildi yayımlanan bu büyük külliyat Özbek FolklorculuÄŸunun kazancıdır.



Bu bilgileri vermekteki amacımız IV. Milletlerarası Türk Kültürü Kongresi’ne katılan bilim adamlarının dikkatini, Özbek Folklorunun zenginliÄŸine tekrar çekmektir.



Åžimdi Kongre programında olan konumuza dönelim. Leperler Özbek halk düğün merasim folklorunda müstakil bir türdür. Önce ÅŸunu belirmek gerekir ki, Özbek merasim folkloru sahasında yapılan araÅŸtırmalar oldukça azdır. Müzayyana Alaviye’nin “Özbek Halk Merasim KoÅŸukları” (1974) ve Bahadır Sarımsakov’un “Özbek Merasim Folkloru” (1986) gibi monografileri dışında kayda deÄŸer bir çalışma yoktur.



Malumdur ki; Özbek Merasim Folkloru üç ana bölümde incelenmektedir. Bu bölümler şöyledir.

a- Mevsime bağlı merasim folkloru,

b- Ailevi ve günlük hayat merasim leri folkloru,

c- Dini, ibadet merasimleri folkloru.



Ailevi ve günlük hayat merasimleri folklorunun bölümlerinden birini nikah, düğün ile bağlı folklor örnekleri teşkil etmektedir.



Düğün merasimleri ve onun folkloru oldukça zengindir. Düğün merasimlerine baÄŸlı olarak car (çarlavlar), olan, leper, yar-yar, gelin selam, damat- selam, gelin otursun, damat otursun, toy alkışları gibi müstakil türleri mevcuttur. Bunların her biri üzerine ayrı ayrı özel araÅŸtırmalar yapılmalıdır. Bu bildiride, TaÅŸkent vilayetinin Bostanlık, Yeniyol, Pskent, Parkent ilçeleri, Çimkent vilayetinin Sayran, Karabulak, Kızılkışlak, Mankent, Karamurt, TilkibaÅŸ, Sultanrebat, Yargalık, Ä°kan, Türkistan, Karnak, Karçık, Karsaklı, KoÅŸkorgan gibi ÅŸehir ve köylerinden toplanan folklor malzemelerini esas alarak “Leper” türü ve onun özellikleri hakkında bazı bilgiler vermeye çalışacağız.



Leperler nikahtan bir iki gün önce gelin olacak kızın evinde icra edilir. Bu merasim çeÅŸitli bölgelerde, “Kız akÅŸamı”, “Leper gecesi”, “Kızlar meclisi”, “Kızlar bezmi”, “Leper toyu” gibi çeÅŸitli ÅŸekillerde adlandırılmaktadır. “Leper gecesi” eÄŸlencesi düğün merasiminden nikaha kadar olan kısımdır.



Genellikle kızın ‘gelinin) yengelerinin biri ve 11-12 yaÅŸlarındaki bir çocuk ata bindirilir veya yaya olarak kendi köyü ile yakın köyleri dolaÅŸarak leper gecesini haber verir. Bunda ÅŸarkıcı, oyuncu ve leperci, kızın arkadaÅŸlarını çağırmaya ayrı bir önem verir. Genç erkekler kızlar eÄŸlencesinin sonuna, yani leper söyleme kısmına iÅŸtirak ederler.



Yapılan araÅŸtırmalarda eskiden, yemek hazırlandıktan sonra “gülhan” adlı bir bitki yakılıp havlu eÄŸlencesi düzenlendiÄŸi tespit edilmiÅŸtir. Bu eÄŸlenceden sonra kızlar örtü yayılan eve, yani gelinin çeyizi serilerek özel hazırlanmış odaya girerler. Kızlar evin içinde, erkekler dışarıda kapı önünde veya kızlar evin misafir için hazırlanmış yüksek olan özel bölümünde, erkekler ise kapıya yakın yerde ayakta durarak leper söyler. Bütün lepercilerin tanıdığı, itibarlı bir ev hanımı leper söyleme törenini tef eÅŸliÄŸinde yönetir. Sonra yöneticinin izniyle iki delikanlı bellerindeki kuÅŸakları çıkarıp kendi uygun gördükleri iki kızın önüne atar ve leper söylerler. Sırasıyla kızlar da leper söyleyerek karşılır verir. Delikanlılar kuÅŸaklarına elma, armut, nar, yumurta baÄŸlayıp törene devam eder. Bu, “leper salışı” diye adlandırılır. Leper söylemeye bu usulle devam eder. Leper söylemeye ilk olarak erkekler baÅŸlar. Buna “baÅŸlama leperi” denir. Mesela:



Düğünün olsun mübarek, sahibi hanekapı,

Aklın olsa kanarsın, güzel söz anlayana git,

Güzel atlık, güzel elbiselik, güzel sözler gelir.

Hangisine güzel desen, kızlar-a, san bana söyle,

Düğüne gelen kızlar-a, doyup oturan kızlar-a,

İyi ile kötüyü görüp oturan kızlar-a,

İyinin didarına doyup oturan kızlar-a,

Kötünün ayrılığına yanıp oturan kızlar-a,

“BaÅŸlama Leperi”ne kızların ilk cevap lepleri şöyle olur;

Başla dersen, başlayayım,

BaÅŸlar, beyitler ezgisiz,

Padişah tahtından doysa,

Veziri olur geda.

Bu yüzden kan damlar,

Bir yüzünden kehribar,

Yarin dediği söz,

Olur yüreklere deva,



Leper söylemeye erkeklerin başladığı derlenen metinlerden bilinmektedir. Böyle ananevi kesin düzen leperin birinde şöyle ifadelenmiştir:



Önce başlayıp söylemeye, kız başlamaz,

Kızın başladığı leperden halk hoşlanmaz,

Söylemeyin diye demiştim,

Yarim arkadaşım bırakmadı, şimdi olmaz.



Özbek leperlerinde ailevi temizlik, aÅŸk, sevgi yüceltilir. Onlarda her iki tarafın birbirine izzet ve hürmeti anlatılır. DeÄŸer ve kıymet bilinir. Ä°ki cinste, birbirini etsiden beri bilen ve yaşıt olanların birbirleri ile söyleÅŸmede her çeÅŸit söz oyunlarının ve ÅŸakanın olması gayet doÄŸaldır. Ama bunlar daima edep, hürmet ve izzet çerçevesinde olur. EÄŸer herhangi bir taraf edep dairesinden biraz çıkarsa, leperi yöneten ona “Leper salış”ın ata-anadan kalan ulu bir anane olduÄŸunu hatırlatıp yine leper yoluyla nazikçe uyarır. Mesela;



Leperin evvel başı, mermer taşı,

Astar örtüyü ıslatan gözünün yaşı,

Astar örtüm has-ya, elimde çini kase-ya,

Kızlar leper söylerken, yiğitler işitse-ya.



Leperle kişilerin muhiti, şahsi duygular, sevgi ve ızdıraplar, hayatın çeşitli yönleri, genellikle insan ve hayat meseleleri geniş çapta sanatsal olarak tasvirlenir. Onlar esas olarak dörtlük şeklinde olup, kafiyelenişi; a a b a, a b c b, a a b b tarzındadır. Leperi erkek tarafı hangi kafiyede söylerse kızlar da aynı kafiyede cevap vermeye çalışır. Mesela;



-Madambek gölgesine gitme hatar,

Kaysı, elmasını parayla satar,

Kaysı, elmasını parayla almazsa,

Kızını götürüp yaşıyla satar.

-Madambek caddesi dar diye ağlarım,

Boyuma münasip yar diye ağlarım,

Boyuma münasip yar olmazsa,

Vergiğin emaneti al diye ağlarım.



Leper söylemeye iştirak edenlerin hepsi de yetenekli kişilerdir. Fakat hazır cevap olmayabilirler elbette. Bir tarafın söylediği lepere cevap verememesi veya aceleden uygun cevap veremeyen tarafa leper yoluyla şakadan hafifçe gilinir.



Mesela:

Damdan sıçrayıp geçen,

Şaşkın kedi, şaşkınkedi,

Bize leper bulamayan,

Åžimde eÄŸri, ÅŸimdi eÄŸri.

Veya:

Değirmene buğday saldım,

Az olanı, bilemedim,

Bu kuşuye leper saldım,

Dilsiz imiÅŸ, bilemedim.



Leper gecesinin sonunda vedalaşma leperleri söylenir. Veda leperini kız tarafı icra eder:



Türlü hasrettir yakası

Hasretli beyim hoÅŸ geldiniz

Çinidendir piyalesi

Mülayim beyim hoş geldiniz

HoÅŸ geldiniz, hoÅŸ gittiniz,

Gönlümü mutlu ettiniz,

Ne geldiniz, ne gittiniz,

Gönlümü perişan ettiniz.



Demek, leperler belirli bir düzende söylenen, genellikle diyaloglara dayanan, kıt’a veya bent, müstakil manzuma sahip olan düğün merasimi koÅŸuklarıdır. Onların “Oyun Leperleri” diye adlandırılan baÅŸka bir türü de mevcuttur. “Romalim”, “Bilekuzuk”, “Başım aÄŸrır”, “Pazara varayım, kızım”, “Yar ne dedim size”, “Karasaç kardeÅŸim, yar-yar”, “Gül oyun” gibi leperler bu türe girer. Böyle leperler düğünlerde deÄŸil, deÄŸiÅŸik temaÅŸalarda sazendeler eÅŸliÄŸinde iki kiÅŸi tarafından oynanarak icra edilir.



Leperler, günümüzde düğünlerde neredeyse hiç icra edilmemektedir. Gerçi nikah töreninin “kız aşı” bölümü hala saklı olsa ta folklorik özellikleri neredeyse hiç kalmamıştır. Ama “Oyun leperleri” türü bugünkü sahne yorumlarında yeni ÅŸekillerde geliÅŸmeye devam etmektedir. Leperlere bir taraftan folklor mirası, diÄŸer taraftan ise, bugünkü sanat yorumuyla yeri bir çerçevede belirginleÅŸen tür olarak bakmak zaruridir. Onun Özbek Folklorundaki yeri ve bugünkü kültürel geliÅŸmedeki önemi de iÅŸte bundandır.



* Özbekistan Bilimler Akademisi, Alişir Nevai Edebiyat Enstitüsü, Folklor Bölümü Müdürü, ÖZBEKİSTAN

http://www.akmb.gov.tr/turkce/books/tur ... rzayev.htm

Bu aydınlatıcı bir makale için sağol Erezi.

"yar-yar" ile alakalı bilgi ararken "leperler" e de rastladım haliyle
araştırmama vesile oldunuz
bir "yar-yar" icrasını nasıl izleyebilirdik ki
Ali Hocamız sağolsun

Şahsenem bu ülke müziğinin son kuşak temsilcilerinden. (Görüntü Kayıtları'nda şimdilik bir kaydı var.)
Aslında bu tür programları tümüyle yüklemek isterim. Fakat kotaya takılacak diye vazgeçiyorum.

Bu arada eklemeyi unuttum:
Yar Yar, KTB Gençlik Halk Dansları Topluluğu'nun döndüğü Tokat Semahı'na bağlanmıştı.
İstersen sen de peşpeşe izleyerek, bu güzelliği tadabilirsin.